Teknoloji işi ortadan kaldırınca işçiyi hangi hukuk koruyor?

Bakanlık Ulusal Adil Geçiş Stratejisi’ni hazırlıyor. Ama bugün işini dönüşüme kaptıran işçiyi koruyan hukuk, İş Kanunu’nun iki maddesi ve işsizlik ödeneğiyle sınırlı. İklim değişikliğiyle mücadele, yeni üretim teknolojileri ve dijitalleşme çalışma hayatını yeniden şekillendiriyor.

Bazı meslekler dönüşüyor, yenileri doğuyor. Ama yeni işlerin doğması, eski işini kaybedenlerin sorununu kendiliğinden çözmüyor. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan 19 Ekim’de yaptığı açıklamada, yeşil ve dijital dönüşümün istihdama etkilerini önceden değerlendirmeyi, çalışanların yeni beceriler kazanmasını desteklemeyi ve olası kayıplara karşı koruyucu mekanizmaları güçlendirmeyi hedeflediklerini söyledi.

Bakanlık, önümüzdeki ay Ulusal Adil Geçiş Stratejisi’ni tanıtmayı planlıyor. Bu hedefler önemli. Ama adil geçiş bir slogan olarak kalmayacaksa, bugünkü hukukun bu soruya ne cevap verdiğine bakmak gerekiyor.

Kısa cevap şu: İş Kanunu’nun 18. maddesi feshi son çare saymayı, 29. madde toplu çıkarmalarda bildirim ve görüşmeyi, işsizlik ödeneği ise sınırlı bir gelir desteğini öngörüyor.

Dönüşümün planlandığı aşamada işçiye söz hakkı ve eğitim süresince gelir güvencesi veren bir düzenleme ise yok. BUGÜN İŞÇİYİ NE KORUYOR Teknolojik dönüşüm nedeniyle iş sözleşmesi feshedildiğinde işveren, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 18. maddesindeki “işletmenin, işyerinin veya işin gerekleri” gerekçesine dayanır.

Yargıtay bu gerekçeyi kabul ederken feshin ölçülü, yani son çare olmasını arar. İşverenin işçiyi başka bir görevde değerlendirme imkânını araştırması, gerekirse eğitimle uyum sağlaması beklenir. Uygulamada ise bu yükümlülük çoğu zaman dosyada “yer yok” denilerek geçiştirilir.

Dönüşüm geniş çaplı çıkarmalara yol açtığında 29. madde devreye girer. Belirli sayı eşiklerini aşan işten çıkarmalarda işveren, fesihten en az 30 gün önce işyeri sendika temsilcisine, bölge müdürlüğüne ve İŞKUR’a yazılı bildirim yapmak ve çıkarmanın kapsamını sendika temsilcileriyle görüşmek zorundadır.

Sosyal diyalog bugün de mevzuatta var, ama dar bir bildirim ve görüşme yükümlülüğüyle sınırlı. Teknolojiye geçişin planlandığı aşamada, işçilerin hangi eğitime ihtiyaç duyacağı ve işlerin nasıl değişeceği tartışılırken söz hakkı veren bir düzenleme yok. Gelir güvencesi tarafında tablo daha zayıf.

İşsizlik ödeneği için son üç yılda en az 600 gün prim ödenmiş olması ve son 120 gün kesintisiz çalışılmış olması gerekir. Ödenek süresi, prim gün sayısına göre 180 ile 300 gün arasında değişir. Kısa çalışma ödeneği ise genel ekonomik ya da sektörel kriz ve zorlayıcı sebep gibi durumlar için tasarlanmış.

Yeniden beceri kazanma sürecindeki işçiyi korumak için kurgulanmış bir araç değil. Yani “eğitim alırken nasıl geçineceksin?” sorusunun bugünkü cevabı, işsizlik ödeneği süresiyle sınırlı. Avrupa Birliği, Adil Geçiş Mekanizması gibi araçlarla kömür bölgelerindeki işçilere yeniden eğitim ve gelir desteği öngördü.

Türkiye’de ise adil geçiş henüz açıklanmış bir strateji belgesi olarak ortada yok; metnin ne içereceği işçi açısından her şeyi belirleyecek. PATRONUN YENİ ADI: YAZILIM Dönüşümün ikinci yüzü, işin nasıl yapıldığı. Performans ölçümünün algoritmalara bağlanması, sürekli kayıt ve takip, çalışandan her an ulaşılabilir olması beklentisi çalışma koşullarını değiştiriyor.

Bugün bu alandaki asıl dayanak KVKK: çalışana aydınlatma yapılması, verinin ölçülü işlenmesi ve yalnızca otomatik sistemlerle analiz edilen verinin kişi aleyhine sonuç doğurması halinde itiraz hakkı. Ama iş ilişkisinin güç dengesizliği içinde bu haklar çoğu zaman kullanılamıyor. Algoritmik yönetime özel bir çerçeve de yok.

STRATEJİDEN NE BEKLİYORUZ? Önümüzdeki ay açıklanacak Ulusal Adil Geçiş Stratejisi’ni şu dört ölçüyle okuyacağız: İş güvencesi: Dönüşüm nedeniyle işini kaybetme riski taşıyan çalışanların önceden belirlenmesi, işverenin bu çalışanlara eğitim ve yeniden yerleştirme yükümlülüğü Gelir güvencesi: Eğitim süresince gelirin korunması. İşsizlik ödeneği süresiyle sınırlı kalmayan bir destek Söz hakkı: Teknolojiye geçiş kararlarında işçi temsilcilerinin ve sendikaların karar aşamasında yer alması.

Toplantıya katılmakla yetinmeyen, gerçek bir müzakere Veri ve denetim: Algoritmik izleme ve performans ölçümüne ilişkin çalışan hakları Bu dört başlık strateji metninde yoksa, “adil geçiş” bir başlıktan ibaret kalır. Dönüşümün başarısı yatırım tutarı ya da yeni mesleklerin sayısıyla değil, işini kaybetme riski taşıyanların ne kadarının korunduğuyla ölçülmeli.