TARİHTE KARAMANLILARIN İSİMLERİ (VI)

“Larende” kelimesinin M.Ö. 2000’li yıllara ait Hitit tabletlerinde “kumluk yer” anlamında “Lavaranda” şeklinde geçtiğini ileri sürenler vardır. Şimdiki Karaman şehrinin jeolojik ve topografik yapısına bakıldığında bu görüş kabul edilebilir görünse de; dilbilimsel araştırmalar bu ve benzeri isimlerin Ön Asya ve Anadolu’başka yerleşim yerleri için de kullanıldığını gö.

Bu tür fantastik veya varsayımsal iddialar elbette eski çağ tarihçilerinin ve arkeologların ihtisas alanına giren hususlardır. Larende’nin çbazı önemli arkeolojik çalışmalar yapılmışsa da, ne yazık ki şehir merkezinde doğrudan bu döneme ışık tutacak kapsamlı bir kazı veya yüzey araştırması gerçekleştirilmemiştir. Bildiğimiz kadarıyla şehir merkezinde antik çağlardan günümüze ulaşmış belirgin bir buluntu da mevcut değildir.

Bu sebeple Larende’nin ilk olarak ne zaman belirgin bir “şehir/kasaba” kimliği kazandığını kesin olarak söyleyemiyoruz. M.S. 200 yılında Persler üzerine sefere çıkan Roma İmparatoru’bölgeden geçmesi vesilesiyle ilk kez bir “Larende Kalesi”nden bahsedilmektedir.

Bu dönemde bölgenin asıl ağırlık merkezinin Karadağ ve çevresi olduğu, kaynaklarda burada “Derbetos” bir yöneticiden söz edildiği görülür. İncil’de de adı geçen ve İlk Çağ Christianlaşma sürecinde Aziz Pavlos’un ziyaret ettiği Derbe antik kentinin tarihi çok eskilere dayandığına göre; “Derbetos” kelimesinin bölge hâkimine verilen köklü bir unvan olduğu anlaşılmaktadır. Karaman Kalesi’nin ilk defa ne zaman inşa edildiği kesin olarak bilinmemektedir.

Türkler Larende’ye 1160’lı yıllardan gelmeye başlamıştır. Kale yapısının bu tarihten itibaren Selçuklular tarafından birkaç defa esaslı tamirat gördüğüne dair en somut gözlemleri, 1920’lerde Karaman Belediye Tabibi olarak görev yapan Dr. Azmi Avcıoğlu’nun tespitlerinde görmekteyiz.

Selçuklu dönemi kaynaklarında Larende’nin şehir yapısına ve sosyal durumuna dair doğrudan bilgiler kısıtlıdır. Ünlü Selçuklu müverrihi İbn-i Bîbî, Karamanlıların atası olan Nure Sofu’yu küçüamacıyla onun Ermenek’ten Larende’ye odun ve kömür satarak geçindiğinden bahseder. Bir Türkmen beyinin veya bey ailesinin bizzat pazarlamacı gibi kömür ticareti yapmayacağı açıktır.

Ancak bu kurgusal ifade bizlere önemli bir sosyal gerçeği gösterir: O tarihlerde Larende’de düzenli olarak odun ve kömür ihtiyacı duyan, yerleşik ve belli bir büyüklüğe ulaşmış kentli nüfus yaşamaktaydı. Karaman’da Selçuklu devrinden kaldığı bilinen en eski yapı, ne yazık ki 1920’li yıllarda tamamen yıkılarak ortadan kaldırılan “Emîr Musa Medresesi”dir.[1] Bu medrese, Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî’nin talebi ve ihtiyacı üzerine 1232 yılından önce inşa edilmişti. Bunun haricinde günümüzde Hatuniye Medresesi’nin batısında yer alan “Ebu’l-Camii” bulunmaktadır.

Araştırmacı Mesud Koman ve İbrahim Hakkı Konyalı, bu camiin de 1247 yılında inşa edildiğini beyan etmektedirler. Türk tarihinde gerçek manada “Ebu’l-Feth” (Fetih Babası) unvanıyla anılan üç büyük hükümdar vardır: Sultan , Karamanoğlu Alâeddin Ali , Osmanlı Hükümdarı II. Mehmed / Fatih Sultan .

Araştırmacı İbrahim Hakkı Akman, bazı Osmanlı arşiv kayıtlarındaki ifadelere dayanarak bu yapıyı II. Mehmed dönemine bağlamışsa da; yapının Hatuniye’nin hemen yanında konumlanması ve Şikârî’nin Karamannâme adlı eserinde bahsettiği "Osmanlılar tarafından tahrip edilen Alâeddin Camii" tasvirine uyması, buranın Karamanoğlu Alâeddin Ali Bey dönemine ait olabileceği fikrini güçlendirmektedir. Öyle veya böyle, burayı Selçuklu veya erken Karamanoğulları dönemi eseri kabul ettiğimizde, Karamanlılar öncesi dönemden Karaman şehir merkezinde bu iki eserden başka belirgin bir mimari yapı kalmadığı anlaşılmaktadır.

Karaman, mimari ve kültürel açıdan asıl büyük imar hamlesini ve başkentlik ihtişamını Karamanoğulları Beyliği döneminde yaşayacaktır. [1] Dipnot: Bu Emîr Musa Medresesi’nin bâ, daha önceki araştırmacıların kulaktan kulağa aktararak yanlış şekilde iddia ettikleri gibi Karamanoğlu Paşa Musa değil; bir Selçuklu Subaşısı olan Emîr Musa bin İsa bin Hüseyin olduğunu, Osmanlı Arşkayıtlarına dayanarak Karamangündem gazetesinin 17.01.2023 tarihli nüshasında kaleme aldığım makalede belgelemişdim.