Türkiye, Hollanda'nın Belediye Modelini Tartışmalı mı?

Yerel yönetimlerde demokratik temsil, kurumsal denge ve liyakat üzerine Geçtiğimiz hafta Karaman'da 30 Ağustos Zafer Bayramı kutlamaları sırasında kamuoyuna yansıyan protokol tartışması, aslında çok daha geniş bir meseleyi yeniden düşünmemiz gerektiğini gösteriyor: Türkiye'de vali ile belediye başkanı arasındaki görev, yetki ve temsil dengesi doğru kurulmuş mudur? Daha önemlisi, yerel yönetim sistemimizi yalnızca kişiler üzerinden değil, kurumlar üzerinden yeniden tartışmanın zamanı gelmiş olabilir mi? Türkiye'de belediye başkanları doğrudan halk tarafından seçiliyor.

Bunun tartışmasız önemli bir demokratik meşruiyeti var. Ancak doğrudan seçim sistemi beraberinde başka bir gerçekliği de getiriyor: Belediye başkanı yalnızca şehri yönetmiyor, aynı zamanda bir sonraki seçimi de düşünüyor. Bu durum bazı belediye başkanlarının siyasi maliyeti yüksek fakat şehir açısından gerekli kararları almakta zorlanmasına yol açabiliyor.

Kaldırım ve yol işgalleri, ruhsatsız veya kurallara aykırı uygulamalar, imar disiplini, seyyar faaliyetler, belediye personel politikası ve benzeri konular buna örnek gösterilebilir. Vatandaşın tepkisini çekme veya oy kaybetme endişesi, uygulanması gereken kuralların zaman zaman ertelenmesine ya da esnetilmesine neden olabiliyor. Yerel yönetimlerde zaman zaman gündeme gelen liyakat tartışmaları, siyasi yakınlık üzerinden personel istihdamı iddiaları ve fiilen çalışmadığı halde ücret aldığı ileri sürülen kişiler hakkındaki tartışmalar da sistemin denetim boyutunu yeniden düşünmemizi gerektiriyor.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Hakkında soruşturma veya dava bulunan kişilere ilişkin kesin hüküm verilmeden suç isnadında bulunmak doğru değildir. Meselemiz herhangi bir belediye başkanını veya siyasi partiyi mahkûm etmek değil; hangi siyasi görüş iktidarda olursa olsun benzer riskleri azaltabilecek daha sağlam bir yönetim mimarisini tartışmaktır. Bu noktada Hollanda'nın belediye sistemi ilginç bir karşılaştırma sunuyor.

Hollanda'da 'burgemeester', yani belediye başkanı, Türkiye'deki gibi doğrudan halk tarafından seçilmiyor. Belediye meclisinin yürüttüğü süreç ve tavsiye sonrasında Kraliyet kararıyla atanıyor. Belediye başkanı özellikle kamu düzeni, güvenlik, kriz yönetimi ve belediyenin kurumsal temsili bakımından önemli yetkilere sahip.

Bunun yanında halkın seçtiği belediye meclisi bulunuyor. Belediye yönetiminin günlük siyasi icrasında ise 'wethouder' adı verilen yöneticiler görev yapıyor. Wethouder kelimesini Türkçeye yalnızca 'belediye başkan yardımcısı' diye çevirmek eksik kalır.

Bunlar daha çok belediyenin belirli politika alanlarından sorumlu siyasi icra üyeleridir. Ekonomi, maliye, sosyal işler, konut, ulaşım, çevre veya şehir planlaması gibi portföyler wethouder'lar arasında paylaştırılır. Belediye başkanı ve wethouder'lar birlikte belediyenin yürütme organını oluşturur.

Bu sistemin önemli tarafı, belediye yönetiminin tek bir siyasi kişinin etrafında şekillenmemesidir. Yetki ve siyasi sorumluluk farklı aktörlere dağıtılır; belediye meclisi de yürütmeyi denetler. Elbette Hollanda sistemi kusursuz değildir ve Türkiye'ye olduğu gibi kopyalanması da gerçekçi olmaz.

Türkiye'nin idari yapısı, nüfusu, siyasi kültürü ve merkezi yönetim geleneği farklıdır. Fakat şu soruyu sormamızın önünde hiçbir engel yok: Türkiye kendi şartlarına uygun yeni bir yerel yönetim modeli geliştirebilir mi? Örneğin kamu düzeni, şehir disiplini, denetim ve merkezi idareyle koordinasyon daha tarafsız ve kurumsal bir makamda toplanırken; yerel siyasi tercihler, bütçe ve hizmet politikaları seçilmiş belediye meclisi ile güçlü icra üyeleri tarafından yürütülebilir mi?

Böyle bir yapı vali-belediye başkanı arasında zaman zaman ortaya çıkan protokol ve yetki gerilimlerini de azaltabilir. Aynı şehirde biri merkezi yönetimi, diğeri doğrudan seçmen iradesini temsil eden iki güçlü yürütme aktörünün sürekli karşı karşıya gelmesi yerine görev alanları daha açık biçimde ayrıştırılabilir. Böylece mesele 'kim daha güçlü?' tartışmasından çıkar, 'hangi kurum hangi işten sorumludur?' noktasına taşınabilir.

Ancak burada başka bir tehlikeyi de görmezden gelmemeliyiz. Belediye yönetimini bütünüyle merkezi hükümete veya valiliğe bağlamak, seçim kaygısını azaltabilir; fakat yerel demokratik iradeyi zayıflatma ve merkezi siyasi kadrolaşmayı yerel siyasi kadrolaşmanın yerine koyma riski de taşır. Bu nedenle çözüm yalnızca 'seçilmiş başkan yerine atanmış yönetici' değildir.

Asıl mesele; liyakat, görev ayrılığı, bağımsız denetim, şeffaf bütçe, güçlü belediye meclisi ve hesap verebilirlik mekanizmalarının birlikte kurulmasıdır. Belki Türkiye'nin tartışması gereken model tam da budur: Halk yerel siyasetin yönünü seçimle belirlemeye devam etsin; fakat şehir yönetiminin bazı kritik alanları seçim hesaplarından mümkün olduğunca uzak, profesyonel ve denetlenebilir bir kurumsal yapıya kavuşturulsun. Karaman'da yaşanan son tartışmayı da yalnızca kişiler arasında yaşanmış bir protokol krizi olarak görmeyelim.

Bunu daha büyük bir soruyu sormak için fırsata çevirelim: Türkiye'nin şehirlerini yönetirken seçilmiş irade ile devlet otoritesi arasındaki dengeyi daha sağlıklı kurabilir miyiz? Bence artık yalnızca belediye başkanlarını, valileri veya siyasi partileri tartışmak yeterli değil. Sistemi tartışmalıyız.

Çünkü güçlü şehirler güçlü kişilerle değil; güçlü kurumlarla, liyakatle, açık denetimle ve hesap verebilirlikle yönetilir. Not: Bu yazı, Hollanda modelinin Türkiye'ye aynen aktarılmasını değil; yerel yönetimlerde görev ayrılığı, kurumsal denge ve hesap verebilirlik üzerine yeni bir tartışma açılmasını amaçlamaktadır.