Kürk Mantolu Madonna

İnsan bazen bir kadına aşık olmaz, onunla birlikte kendisinde uyandırdığı, bir daha da bulamadığı insana aşık olur. Bir insanın içinde kaç kişi yaşar? Nüfus müdürlükleri bu soruya cevap veremez.

Kimlik kartları tek kişiliktir, ruhlar ise kalabalık. Birimizin içinde çocukluğumuz, ötekinin içinde susturulmuş öfkemiz, berikinin içinde hiç gerçekleşmemiş ihtimallerimiz oturur. Bazılarını tanırız, bazılarını ömür boyu saklarız.

Bir de hiç beklemediğimiz bir gün kapıyı çalıp içeri girenler vardır ki gitmelerine rağmen bir daha asla çıkmazlar. Raif Efendi'nin içinde bir Maria Puder vardı. Dışarıdan bakıldığında sıradan bir adamdı Raif Efendi.

Öyle büyük lafları, iddialı çıkışları, insanın dikkatini üzerine çeken kahramanlıkları yoktu. Hayatın ona biçtiği gömleği giymiş, düğmelerini iliklemiş, kendisinden beklenen yere oturmuştu. İşine gidiyor, evine dönüyor, konuşması gerektiğinde konuşuyor, susması gerektiğinde susuyordu.

İnsanlar onu tanıdıklarını sanıyorlardı. Oysa bir insanın her gün yüzünü gördüğünüz haliyle, geceleri kendi ruhuyla baş başa kaldığı hali arasında bazen bir kıta, bazen bir asır vardır. Raif Efendi'nin meselesi, dünyanın onu anlamaması değildi yalnızca.

Daha kötüsü, dünya onu anlamaya ihtiyaç duymuyordu. Çünkü insanlar, kendilerine sorun çıkarmayan kişileri tanımaya lüzum görmezler. Sessizseniz olgunsunuzdur, itiraz etmiyorsanız efendisinizdir, kendi halinizdeyseniz zararsızsınızdır.

Bir insanın içindeki fırtınayı görmek için biraz dikkat, biraz merhamet, biraz da başkasının dünyasına duyulan merak gerekir. Bunlar ise modern insanın tüketim listesinde pek rağbet görmeyen meziyetlerdir. Raif Efendi, toplumun gözünde küçük bir adamdı.

Fakat insanın büyüklüğünü, kaç kişinin dikkatini çektiğiyle ölçmeye kalkarsanız, tarihin en büyük ruhlarını bile kalabalıkların oyuna sunmanız gerekir. Asıl mesele şudur: Bir insanın içinde ne yaşadığını, dışarıdan bakarak nasıl bilebiliriz? Bir Resmin Karşısında Başlayan İhtilal Raif Efendi, o resimde yalnızca bir kadın görmez.

Kendisinin henüz karşılaşmadığı, belki karşılaşmaya cesaret bile edemediği bir hayatın ihtimalini görür. Bir yüzün çizgilerinde kendi yalnızlığının karşılığını bulur. Başkasının bakışında kendisine yöneltilmiş bir soru, başkasının ifadesinde kendi suskunluğunun tercümesini keşfeder.

İnsanın hayatını değiştiren karşılaşmaların illa ki büyük gürültülerle gelmesi gerekmiyor. Bazen bir resim, bir cümle, bir bakış, yıllardır yerinden kıpırdamayan bir ruhun içinde ihtilal çıkarabilir. İhtilallerin de kendine mahsus bir sessizliği vardır.

Dışarıdaki düzen devam ederken içeride bütün hükümetler değişir. Raif Efendi'nin içinde de böyle bir şey olur. O güne kadar kendisini hayatın kıyısında bekleyen biri sanırken, birdenbire yaşayabileceği bir dünyanın varlığını hisseder.

Maria Puder, henüz hayatına girmeden önce bile onun ruhunda bir kapı aralamıştır. İşte burada durup düşünmek gerekir: Biz insanlara mı aşık oluruz, yoksa onların içimizde açtığı kapılara mı? Bir insanla karşılaşırız ve yıllardır kendimiz hakkında inandığımız her şey şüpheli hale gelir.

Meğer cesur olabilirmişiz. Meğer konuşabilirmişiz. Meğer birinin gözlerinin içine bakarken kendimizden utanmamamız mümkünmüş.

Meğer dünya, bize anlatıldığı kadar dar değilmiş. Fakat sevdiğimiz, yalnızca karşımızdaki kişi değildir. Onun yanında ortaya çıkan kendimizi de severiz.

Yıllardır susturduğumuz tarafımızın konuşmasını, korkularımızın geri çekilmesini, içimizdeki hayatın ilk kez kendisine bir isim bulmasını severiz. Belki de bu yüzden bazı ayrılıklar insanın canını iki kez yakar: Bir kez sevdiği insanı kaybettiği için, bir kez de onun yanında olabildiği kişiyi kaybettiğini düşündüğü için. Raif Efendi'nin içinde bir Maria vardı; çünkü Maria, onun hayatına girmekle kalmamış, onun kendisine bakışını da değiştirmişti.

Maria Puder'i yalnızca Raif Efendi'nin büyük aşkı olarak okumak, hikayenin yarısını dışarıda bırakmaktır. Maria, kendi sınırları, çelişkileri, korkuları ve savunmaları olan bir kadındır. Sevilmekle bir başkasına teslim olmak arasındaki farkı bilen, kendi varlığını bir erkeğin beklentileri içinde eritmek istemeyen bir insandır.

Yakınlık ister ama yakınlığın beraberinde getirebileceği yaralanma ihtimalini de bilir. Aşka kapıyı bütünüyle kapatmaz, fakat anahtarı karşısındaki insanın eline koşulsuzca bırakmaya da yanaşmaz. İnsan ilişkilerinin en çetin meselelerinden biri burada başlar: Birine yaklaşmak isteriz ama yaklaşmanın bizi savunmasız bırakmasından korkarız.

Sevilmek isteriz ama sevildiğimizde özgürlüğümüzden vazgeçeceğimizi sanırız. Birinin bizi anlamasını bekleriz ama anlaşılmak için kendimizi açmanın riskini göze alamayız. Sonra yalnızlığımızı kader diye adlandırırız.

Maria'nın hikayesinde de insanın bu çelişkili tarafı görünür. Onu anlamak, yalnızca Raif'in aşkına ne cevap verdiğini anlamak değildir; kendi hayatını hangi korkuların, hangi deneyimlerin ve hangi beklentilerin içinde kurduğunu da düşünmektir. Çünkü kadınlar, erkeklerin hayatında birer dönüm noktası olmak için dünyaya gelmezler.

Onların da kendi içlerinde dönüp durdukları dünyaları vardır. Maria'nın Raif üzerindeki etkisi büyük olabilir; fakat Maria'yı yalnızca bu etkinin ölçüsüyle değerlendirmek, onu yeniden bir başkasının hikayesine hapsetmek olur. İki insan karşılaştığında iki ayrı dünya karşılaşır.

Birinin diğerine duyduğu aşk, ötekinin bütün hayatını açıklamaz. Birinin hatırası, diğerinin hakikatini bütünüyle ele geçiremez. Belki de aşkın en sahici biçimi, insanın sevdiğini kendi ihtiyacının içine hapsetmeden sevebilmesidir.

Ne var ki insan, teoride çok bilge; duygularının karşısında ise çoğu zaman şaşkın bir çocuktur. İnsan Neden En Çok Kaybettiğini İçinde Taşır? Raif Efendi'nin hikayesi, aşkın bitip bitmediğinden çok, insanın içinde neye dönüştüğüyle ilgilidir.

Bazı insanlar gider. Hayatımızdan çıkar, başka hayatlara karışır, başka sabahlara uyanır. Bizimle paylaştıkları zaman, takvimde birkaç sayfadan ibaret kalır.

Fakat içimizde bıraktıkları iz, zamanın ölçülerine itaat etmez. Yıllar geçer bir şarkı çalar, eski bir sokaktan geçersiniz, birinin konuşmasında tanıdık bir kelime duyarsınız. Birdenbire geçmiş, geçmiş olmaktan çıkar.

O anın içine düşersiniz. Bir zamanlar kim olduğunuzu, neye inandığınızı, neyi beklediğinizi hatırlarsınız. İnsan, hatırladığında yalnızca geçmişe dönmez.

Geçmişteki kendisiyle de karşılaşır. Raif Efendi'nin Maria'yı içinde taşıması, bir kadının hatırasına bağlı kalmaktan daha fazlasıdır. O, Maria'yla birlikte hayatının bir dönemini, kendi ruhunun bir halini ve bir zamanlar mümkün olduğuna inandığı geleceği de taşır.

Peki, insan geçmişte kalan birine mi bağlıdır, yoksa o insanla birlikte geride bıraktığı kendisine mi? Bu sorunun cevabı her zaman aynı değildir. Bazen gerçekten bir insanı özleriz.

Sesini, bakışını, konuşurken yaptığı küçük hareketleri, bize dünyayı anlatışını... Bazen de onun yanında kendimizi nasıl hissettiğimizi özleriz. Görüldüğümüzü, anlaşıldığımızı, olduğumuz halimizle kabul edildiğimizi düşündüğümüz o anları...

Ve bazen ikisini birbirinden ayırmak mümkün olmaz. İşte insanın iç dünyası bu yüzden mahkemeye çıkarılamaz. Bir başkasının dışarıdan bakarak vereceği hüküm, içeride yaşananların karmaşıklığını açıklamaya yetmez.

Raif Efendi'ye uzaktan bakıp onun neden böyle yaşadığını sorgulamak kolaydır. Zor olan, bir insanın hayatını tek bir davranışa indirmeden anlamaya çalışmaktır. Aşkın insanı değiştirdiği söylenir.

Doğrudur. Fakat her değişim insanı özgürleştirmez. Bazen bir insanı o kadar büyütürüz ki kendi hayatımız küçülür.

Onun sözleri hüküm, bakışları karar, suskunluğu ceza hâline gelir. Kendi geleceğimizi onun ihtimallerine bağlar, mutluluğumuzu onun varlığına emanet ederiz. Sonra da bütün bunlara aşk deriz.

Oysa aşkın insanı derinleştirmesiyle insanı kendisinden uzaklaştırması arasında ince bir çizgi vardır. Birini sevmek, onunla birlikte olmadığımız zamanlarda da yaşayabilmeyi öğrenmeyi gerektirir. Birinin hayatımızda bıraktığı iz, kendi hayatımızı bütünüyle terk etmemizin gerekçesi olamaz.

Raif Efendi'nin sessizliğine bakarken bu soruyu da sormak gerekir: Bir insanın içinde bir başkasını taşıması, kendi hayatına yer açmasına engel olmak zorunda mıdır? Hayır. Fakat insanın duygularıyla kurduğu ilişki, bazen onu geçmişin tutsağı hâline getirebilir.Hatıralar kıymetlidir; ancak insanın önüne ördüğü duvarlar da olabilir.

Bir zamanlar yaşanmış güzel bir duyguyu korumak isterken hayatın yeni ihtimallerine kapıyı kapatabiliriz. Geçmişteki bir kişiyi unutmak istemediğimiz için, bugünkü kendimizi ihmal edebiliriz. Burada mesele, hatıraları silmek değildir.

Mesele, onlarla birlikte yaşamayı öğrenmektir. Birini sevmekle onun yokluğunda kendini yok saymak aynı şey değildir. Bir aşkın bitmiş olması, o aşkın insanda uyandırdığı bütün güzelliklerin de bitmesi gerektiği anlamına gelmez.

Maria, Raif Efendi'nin hayatından çekilmiş olsa bile onun kendisine dair keşfettiklerini bütünüyle elinden alamazdı. Çünkü bir insanın içinde bir kapı açmış olmakla o kapının tek sahibi olmak aynı şey değildir. İnsan, sevdiği kişiden öğrendiklerini kendi hayatına taşıyabilirse, kaybettiği şeyin yanında kazandığı şeyi de görebilir.

Fakat bunun için önce kendisine dönmesi gerekir. Kaçımızın içinde kimsenin bilmediği bir Maria var? Kaçımız bir insanı değil, onunla birlikte kurduğu ihtimalleri taşıyor?

Kaçımız yıllar önce kapanmış bir kapının önünden geçerken hala adımlarını yavaşlatıyor? Birçoğumuzun hayatında anlatılmamış hikayeler var. Aile sofralarında söylenmeyenler, dost meclislerinde gülümsemeyle geçiştirilenler, gecenin bir saatinde akla gelip sabahın telaşında yeniden unutulanlar...

Toplum, insanın hikayesini dinlemekten çok, onu bir yere yerleştirmekle ilgileniyor. Evli misin, bekâr mısın? Başarılı mısın, başarısız mısın?

Mutlu musun, mutsuz musun? Hayatını düzene koydun mu? Sanki hayat, bütün kutucukları işaretlendiğinde tamamlanan bir formmuş gibi.

Oysa insanın ruhunda tamamlanmamış sayfalar vardır. Bazen yıllarca aynı yerde kalır, bazen bir cümleyle yeniden açılır. Kimseye anlatılmayan bir hatıra, insanın bugünkü davranışlarını bile etkileyebilir.

Birinin öfkesinin altında yıllar önce duyulmamış bir ses, mesafesinin altında incinme korkusu, aşırı uyumunun altında reddedilme endişesi bulunabilir. Elbette her davranışın ardında mutlaka böyle bir hikaye vardır diyemeyiz. Fakat insanı anlamak istiyorsak, gördüğümüz şeyin bütün hakikat olduğunu varsaymaktan vazgeçmeliyiz.

Raif Efendi'nin hikâyesi, tam da bu yüzden yalnızca eski bir aşkın hatırası değildir. O, insanları dışarıdan gördüğümüz hâlleriyle tanımlama alışkanlığımıza yöneltilmiş sessiz bir itirazdır. Belki de en çok, yanımızda duran insanların iç dünyalarını merak etmeyi öğrenmeliyiz.

Çünkü bir insanın hayatında bulunmakla onun hayatına dokunmak aynı şey değildir. Aynı evde yaşayıp birbirine yabancı kalmak mümkündür. Yıllarca konuşup birbirini hiç dinlememek de...

İnsan bazen en yakınındakinin hikayesini en son öğrenir. Son Söz Yerine: Maria'nın Gittiği Yerde Raif Kaldı mı? Raif Efendi'nin içinde bir Maria vardı.

Bu cümle, ilk bakışta bir aşkın zarif özeti gibi görünebilir. Oysa biraz daha dikkatle bakıldığında, insanın kendisini bir başkasının hatırasında aramasının hikâyesine dönüşür. Maria, Raif'in içinde yalnızca sevdiği kadın olarak kalmaz.

Bir karşılaşmanın, bir uyanışın, bir ihtimalin ve bir kaybın adı olur. Onu hatırlamak, bir zamanlar hayatın başka türlü olabileceğine inanmış olan kendisini de hatırlamaktır. Fakat burada unutulmaması gereken bir şey var: Bir insanın içinde bir başkasının yaşaması, insanın kendi hayatından vazgeçmesi gerektiği anlamına gelmez.

Sevdiğimiz insanlar bizi değiştirebilir. Bize yeni pencereler açabilir, kendimizde görmediğimiz tarafları gösterebilir, hayatın yalnızca alışkanlıklardan ibaret olmadığını hatırlatabilirler. Bazen de giderler.

Bizimle kalacaklarına inandığımız hâlde giderler. Geriye bir soru kalır: Onlarla birlikte öğrendiğimiz hayatı yaşamaya devam edebilecek miyiz? Raif Efendi'nin hikayesi, okuru bu sorunun karşısında bırakır.

Çünkü insanın iç dünyasında yaşananların ne kadarını dışarıya taşıyabildiğini, ne kadarını ömrü boyunca sakladığını kesin olarak bilemeyiz. Ama şunu biliriz: Bir insanın sessizliği, hikayesinin olmadığı anlamına gelmez. Bir aşkın sona ermesi, onun hiç yaşanmadığı anlamına gelmez.

Birinin gitmesi de içimizde açtığı her şeyin onunla birlikte gitmesini gerektirmez. Belki Maria Puder, Raif Efendi'nin hayatında yalnızca bir kadındı. Belki de onun kendisine açılan penceresiydi.

İkisi arasındaki farkı bütünüyle açıklamak mümkün değil. Fakat Raif Efendi'nin hikayesi bize, insanın bir başkasında kendisini bulabileceğini ve yine de kendisine dönmek zorunda olduğunu hatırlatıyor. Çünkü aşk, insanın içinde bir başkasına yer açmasıdır; ama insanın kendisini o yerin dışında bırakması değildir.

Bir insanın içinde bir Maria yaşayabilir. Asıl soru, Maria gittikten sonra Raif Efendi'nin kendi hayatında yaşamaya devam edip edemediğidir. Zira insanın en büyük kaybı, sevdiği kişinin gitmesi değil; onun ardından kendi hayatından da vazgeçmesidir.