Bir Çözüm Önerisi Karaman Elma Üreticileri Kooperatifi – KARELKO

“Elmanın Kara Yılı” başlıklı önceki yazımda bahsi geçen soruna somut bir öneri için gelin birlikte cevap arayalım. Karaman’ın elması, zeytini ve diğer tarımsal ürünleri dalında çürümeyi değil, değer bulmayı hak ediyor demiştik. Emek kutsaldır ve emeğin karşılığının alınmadığı hiçbir düzen sürdürülebilir değildir.

Üreticinin zarar ettiği, tüketicinin ürünü pahalı aldığı ve aradaki fiyat farkının neden kaynaklandığının bilinmediği bir sisteme tanıklık ediyoruz. Meseleyi yalnızca maliyet artışları, düşük fiyatlar veya piyasa şartları üzerinden tartışmanın ötesine geçmeliyiz. Elbette kamu desteği, denetim ve tarım politikaları önemli.

Ancak bunların yanında sürdürülebilirlik için üreticinin kendi gücünü piyasadaki farklı aktörlere karşı birleştirmesi elzem… Lafı dolandırmayalım: Elma özelinde ele alırsak Karamanlı üreticinin ihtiyacının, güç birliğine dayalı bir “Karaman Elma Üreticileri Kooperatifi” girişimi olduğunu düşünüyorum. Bu girişimi kısaca KARELKO olarak adlandıracağım ve yazının devamında bu kısaltmayı kullanacağım. KARELKO yalnızca bir fikir veya bir öneri değil, aynı zamanda –doğru insanların öncülüğünde, sağlam ilkelerle ve ortak bir iradeyle hayata geçirilirse– bütün Karaman tarımı açısından önemli başlangıçlara öncülük edebilecek bir inisiyatif olabilir.

İlimizde böyle bir kooperatifin var olup olmadığını, varsa ne ölçüde etkin çalıştığını bilmiyorum. Ancak ortada üreticilerin sorunlarını kalıcı biçimde çözecek, onların ekonomik gücünü bir araya getirecek ve pazardaki konumlarını güçlendirecek etkili bir yapıya duyulan ihtiyaç açıkça görülüyor. Burada yeni bir tabela asıp bir yönetim kurulu oluşturma, birkaç toplantı yapıp meseleyi rafa kaldırma tuzağına düşülmemeli.

İhtiyaç olan, üreticinin hayatına dokunan, hesabı kitabı belli, profesyonel bir yönetime sahip ve güvenilir bir iktisadi organizasyonun kurulması. Çünkü tek başına hareket eden üreticinin pazarlık gücü sınırlı. Ürününü satmak zorunda ve depolama/işleme/pazara ulaştırma imkânları her zaman yeterli değil.

Karşısında piyasayı geniş ölçekte değerlendirebilen, farklı bölgelerden ürün tedarik edebilen ve pazarlama kanallarına erişebilen sermaye sahipleri mevcut. Peki, üreticiler aynı çatı altında buluşursa ne değişir? Çok şey… Uluslararası Kooperatifler Birliği’tanımında kooperatifler; ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla insanların gönüllü olarak bir araya geldiği, ortaklaşa sahip olunan ve demokratik biçimde yönetilen işletmelerdir.

Kooperatifler, birilerinin diğerleri adına karar verdiği değil, ortaklarının söz sahibi olduğu yapılardır. Ticaret Bakanlığı kaynaklarına göre kooperatiflerin ticaret hacimleri, gelişen ve gelişmekte olan ülkelerin GSYH rakamlarının %3–%10’unu oluşturmaktadır. ICA’nın raporlarına göre ise küresel ölçekte en büyük 300 kooperatifin cirosu 2025 yılında 2,79 trilyon ABD dolarına ulaşmıştır.

IMF’nin 2025 yılı Nisan ayı raporuna göre, bu bir ülke ekonomisi olsaydı dünyanın yedinci büyük ekonomisi olurdu. Kısaca ürününü birlikte satmanın yanında; girdi temininden hasada, depolamadan sınıflandırmaya, işlemeden pazarlamaya ve değer zincirinin diğer birçok aşamasında ortak hareket edebilmeye kadar geniş bir fayda yelpazesini ifade ediyor çiftçiler açısından kooperatifçilik. Bugünlerde Karaman’da canlı canlı yaşanan somut bir hadiseyle örnek verelim: Bir iki ay önce bazı tüccarlar, kimi üreticilerle elma alımına ilişkin ön sözleşmeler yaptı.

Ancak o günden bu yana fiyatlar düştükçe bazı tüccarların alımdan vazgeçtiğini ya da bahçelerin hasadı için özellikle beklediğini duyuyoruz. Sonuç yine çiftçinin mağduriyeti ve emeğinin zayi olması. Peki, burada tüccarın muhatabı tek tek çiftçiler yerine onların kurduğu bir kooperatif olsaydı sonuç nasıl olurdu?

Bu davranış ne gibi hukuki sonuçlar doğururdu? Cevabı size bırakıyorum. Kooperatifçiliğin onlarca faydasından biri olan bu örneğin yanında başka neler olabilir düşünelim.

Örneğin, çiftçiler gübreyi, zirai ilacı, ambalaj malzemesini ve diğer ihtiyaçlarını ayrı ayrı temin etmek yerine, birleştirerek toplu alım yapabilse maliyetlerini düşürme imkânı doğmaz mı? Bir başka yönüyle, ürünlerini tek başına pazarlamak yerine, kalite standartlarına göre sınıflandırıp ortak bir satış organizasyonuyla piyasaya sunsalar pazarlık güçleri artmaz mı? İhracat ve gümrük uzmanlarıyla kendi ürünlerini yurt dışı piyasalara kendileri pazarlasa emekleri daha kıymet bulmaz mı?

Ya da çiftçiler ürününün bir kısmını uygun koşullarda depolayabilse, işleyebilse veya yılın her ayı tüketiciye ulaştırabilse, hasat dönemindeki fiyat baskısı karşısında daha fazla seçeneğe sahip olmaz mı? Faydalar çoğaltılabilir. Elbette bunların hiçbiri kendiliğinden gerçekleşmez.

Her biri iyi bir planlama, finansman, profesyonel yönetim ve güven gerektirir. Kooperatifçiliğin asıl anlamı da budur: Tek başına zor olanı, birlikte mümkün kılmak. En çok emek isteyen kısım ise elma üreticilerini kooperatifçiliğe inandırıp, onları motive ederek bu müşterek hedef doğrultusunda örgütlenmelerine rehberlik edebilmektir.

Evet, zordur ama büyük hizmettir. Bunu her kim başarırsa kahramandır.